// artikel

Architectuur en ontwerp

Pieter Hofman: sierkunstenaar tussen symbolisme en art deco

Het symbolisme wordt wel gezien als een kunststroming die opbloeide tijdens het fin de siècle en begin 1900 alweer een stille dood stierf. In de grafische kunst – en met name in de boekversiering – zou de roep van het symbolisme echter nog lang doorklinken. In deze serie behandel ik enkele minder bekende ontwerpers die worden gerekend tot dit ‘late symbolisme’. Deze eerste aflevering gaat over boekbandontwerper Pieter Hofman.

Pieter Adriaan Hendrik Hofman (1885–1965) was een Haagse sierkunstenaar die zich vooral bezighield met het ontwerpen van boekbanden, gelegenheidsgrafiek en glas-in-loodramen. Zijn bekendste kunstwerk is een groot glas-in-loodraam in het trappenhuis van De Bijenkorf in Den Haag. Als boekbandontwerper ontwikkelde hij een eigen stijl die zich het best laat omschrijven als een kruising tussen symbolisme en art deco.

Sint Elmsvuur – Herman Robbers, bandontwerp: Pieter Hofman (1919) Ambtenaar
Hofman volgde van 1909 tot 1911 de avondcursus van de Haagse Academie voor Beeldende Kunsten, waar hij onder andere les kreeg van Toon Dupuis. Na zijn opleiding combineerde hij het kunstenaarsbestaan lange tijd met een baan als ambtenaar bij het ministerie van Binnenlandse Zaken. Pas in 1933 toen hij als gevolg van de economische crisis werd ontslagen, legde hij zich volledig toe op de kunst.

Haagsche Kunstkring
Hofman was vanaf 1912 actief binnen de Haagsche Kunstkring, waar hij in contact kwam met symbolistische kunstenaars als Johan Thorn Prikker, Jan Toorop en Willem van Konijnburg. In deze omgeving ontwikkelde hij zijn eigen beeldtaal die sterk is beïnvloed door het werk van met name Toorop en Van Konijnenburg.

Jugendstil
In 1919 begon Hofman met het ontwerpen van boekbanden. Zijn eerste band voor Sint Elmsvuur – het eerste deel van de romancyclus Een mannenleven van Herman Robbers – vertoont nog duidelijke kenmerken van de jugendstil en het symbolisme, zoals de vloeiende dunne lijnen en de symbolische verbeelding van de inhoud.

Monogram
Hofman beperkt zich tot een versiering van voorplat en rug; op het achterplat staat enkel zijn – dan nog – sierlijke kunstenaarsmonogram. De gestileerde jongeling op de voorzijde staat vermoedelijk symbool voor de jeugd. Op de achtergrond verwijst een berglandschap met opkomende zon naar de jonge levenskracht, terwijl de rozenstruik die met zijn stekelige takken Over literatuur – Is. Querido, bandontwerp: Pieter Hofman (1924)het lichaam omringt, een voorbode is van alle tegenslagen en levenslessen die reeds in het leven besloten liggen. De bandtekening zou ook een directe verwijzing kunnen zijn naar het martelaarschap van Sint Elmus en naar het elektrische lichtverschijnsel dat naar deze beschermheilige van de zeelieden is genoemd.

Art deco
In de jaren 20 ontwikkelt Hofman definitief zijn eigen stijl die nauw aansluit bij de opkomende art deco. Voor zijn figuratieve motieven blijft hij echter teruggrijpen op het symbolisme. Dit is goed te zien in het bandontwerp uit 1924 voor Over literatuur van Is. Querido. De opstijgende gestileerde vrouwenfiguur verbeeldt de literatuur die de mens verheft. Ze is omgeven door een kader van meanderlijnen, die de titel en auteursnaam een logische plek geven. Het sierlijke monogram uit 1919 is veranderd in een strakke variant met rechte lijnen.

Typografische banden
Met het bandontwerp voor Tziganen – eveneens uit 1924 – gaat Hofman een stap verder. De bandversiering is ditmaal zuiver typografisch. Belettering en kaderlijnen vormen samen één strakke compositie, waarbij optimaal gebruik is gemaakt van het contrast tussen goudopdruk en het effen zwarte linnen. Deze techniek zou Hofman in veel van zijn bandontwerpen toepassen, waarbij zijn voorkeur uitging naar goudopdruk op rode, zwarte en groene ondergronden.

Nescio
Een van zijn mooiste typografische banden maakte Hofman in 1933 voor de tweede druk van Nescio’s novelle Dichtertje. Ditmaal geen zware kaderlijnen, maar een subtiel typografisch Dichtertje – Nescio, bandontwerp: Pieter Hofman (1933)lijnenspel, dat doorloopt over rug en achterzijde. Met behulp van een blindstempel is rondom de beginkapitaal een licht hoogteverschil gecreëerd, waardoor deze als het ware wordt verhoogd. Niet de titel – dichtertje (zonder hoofdletter!) – staat op de voorgrond, maar de naam van de schrijver.

Geliefde verzamelobjecten
Al met al heeft Hofman tussen 1919 en 1953 meer dan 100 boekbanden ontworpen. Met zijn eigen herkenbare en aansprekende stijl heeft hij het beeld van de Nederlandse boekverzorging in de jaren 20 en 30 mede bepaald. Zijn boekbanden zijn ook vandaag de dag nog steeds geliefde verzamelobjecten. Je vindt ze nog volop op boekenmarkten en bij antiquariaten. De meeste boeken kosten zo rond de 10 tot 20 euro.

Meer bijzondere boekbanden.

Bronnen: Peter van Dam, P.A.H. Hofman (1885 – 1965), Haags sierkunstenaar. Museum Meermanno-Westreenianum. Uitgeverij Uniepers Abcoude. Den Haag 1996.–

Facebooktwittergoogle_plusFacebooktwittergoogle_plus

Reacties

10 reacties op “Pieter Hofman: sierkunstenaar tussen symbolisme en art deco”

  1. […] bericht is een herpublicatie van een eerder bericht op Rond1900.nl d.d. 3 jan. […]

    Door Pieter Hofman: boekbandontwerper tussen symbolisme en art deco | Anno1900 | 16 juni 2013, 21:27
  2. l.s.
    den haag 16-06-2014
    Pieter A.H. Hofman heeft ook schilderijen
    gemaakt. Wij hebben zo’n schilderij
    in ons bezit. Misschien wel zo
    interessant om dat ook te vermelden.
    Mocht u belangstelling voor een
    foto van het schilderij dan horen
    wij van u.
    Met vriendelijke groet,
    Hans van Solingen.

    Door H. van Solingen | 17 juni 2014, 13:34
  3. l.s.
    den haag 16-06-2014
    Pieter A.H. Hofman heeft ook schilderijen
    gemaakt. Wij hebben zo’n schilderij
    in ons bezit. Misschien wel zo
    interessant om dat ook te vermelden.
    Mocht u belangstelling voor een
    foto van het schilderij te hebben etc. dan horen wij het wel van u.

    Met vriendelijke groet,
    Hans van Solingen.

    Door H. van Solingen | 17 juni 2014, 13:36
  4. bedankt voor uw snelle reactie van onze mail.

    Onze bedoelingen waren oprecht.

    h. van solingen.

    Door H. van Solingen | 7 januari 2015, 23:51
  5. Hallo

    We hebben een schilderij gevonden waarvan de ondertekening lijkt P. Hofman.
    is er een mogelijkheid om te achterhalen od dhr. P. Hofman dit inderdaad heeft geschilderd?

    Vriendelijke groet,

    Marcel Wever

    Door Marcel Wever | 21 juli 2015, 19:04
  6. Ik ben een kleinzoon van P.A.H. Hofman.

    Ik zou graag een foto ontvangen van het bewuste schilderij.
    Misschien herken ik iets.

    Bij voorbaat dank,
    Wouter Hofman

    Door Wouter Hofman | 13 november 2016, 15:16
  7. Wij hebben een olieverfschilderijtje op paneel van P A H Hofman.

    afm. 15,5 cm x 21,5 cm

    voorstelling brug met grachtenhuisjes
    in winter.

    Door Kees Boer | 12 november 2017, 16:18
  8. Beste Kees,
    Wij zijn erg benieuwd naar uw voorstelling van de grachtenhuisjes in
    de winter.
    Wilt u vriendelijk zijn om een foto te sturen van uw schilderij.
    Bij voorbaat dank.
    m.v.g. Hans.

    Door Hans van Solingen | 8 januari 2018, 18:14
  9. Beste Kees,
    Ik ben erg benieuwd naar uw schilderij van de grachtenhuisjes in de winter.
    Kunt u daar een foto van sturen via
    internet.
    Bij voorbaat dank.
    Met vriendelijke groet,
    Hans.

    Door Hans van Solingen | 27 januari 2019, 17:44
  10. Beste Kees,
    Heeft u het schilderijtje met grachten huisjes nog in de winter.
    Zou ik daar een foto van kunnen krijgen?
    Mijn e-mail adres is hans.van.solingen@gmail.com.
    Bijvoorbaat dank

    Door h. van solingen | 12 maart 2019, 16:21

Reageer

Foto van de dag